دو و میدانی: دانشنامه جامع ورزش مادر، از دشتهای المپیا تا رکوردهای مدرن
دو و میدانی که در سطح جهانی با عنوان Athletics شناخته میشود، مجموعهای از مسابقات ورزشی است که بر پایه مهارتهای طبیعی و بنیادین انسان یعنی دویدن، پریدن و پرتاب کردن بنا شده است. این رشته به دلیل قدمت تاریخی و اینکه زیربنای آمادگی جسمانی برای سایر رشتههاست، لقب ورزش مادر را به خود اختصاص داده است. اما اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم دو و میدانی چیست باید آن را عرصهای برای نمایش اوج قابلیتهای بیومکانیکی انسان بدانیم؛ جایی که صدمهای ثانیه و میلیمترها تفاوت بین قهرمانی و فراموشی را رقم میزنند. این ورزش شامل طیف وسیعی از رشتههاست که در استادیومهای روباز، سالنهای سرپوشیده و جادههای عمومی برگزار میشوند و نماد اصلی بازیهای المپیک محسوب میگردند.
تاریخچه دو و میدانی: سفری در تونل زمان
بررسی تاریخچه دو و میدانی ما را به سپیدهدم تمدن بشری میبرد. نقاشیهای غارها در دوران پارینهسنگی تصاویری از دویدن و پرتاب نیزه را نشان میدهند که البته در آن زمان برای بقا و شکار بود نه ورزش. با این حال، شکلگیری آن به عنوان یک رقابت سازمانیافته به یونان باستان بازمیگردد.
نخستین اسناد ثبت شده مربوط به المپیک باستان در سال ۷۷۶ قبل از میلاد است. در آن زمان، مسابقات تنها شامل یک ماده دویدن به نام استادیون (Stadion) به مسافت تقریبی ۱۹۲ متر بود. یونانیان باستان معتقد بودند که ورزش راهی برای پرورش روح و جسم و نزدیک شدن به خدایان است. به مرور زمان رشتههایی مانند پرتاب دیسک، پرتاب نیزه، پرش طول و کشتی به این مسابقات اضافه شد که مجموع آنها پنتاتلون یا پنجگانه باستانی را تشکیل میداد.
با ظهور امپراتوری روم و بعدها گسترش مسیحیت، امپراتور تئودوسیوس اول در سال ۳۹۳ میلادی بازیهای المپیک را به دلیل ریشههای بتپرستی ممنوع کرد و تاریخچه دو و میدانی وارد دوران رکود شد. قرنها بعد و در اواخر قرن نوزدهم، بریتانیاییها با تدوین قوانین مدرن و برگزاری مسابقات بین دانشگاهی، جانی دوباره به این ورزش دادند. سرانجام با تلاشهای پییر دو کوبرتن، اولین دوره المپیک مدرن در سال ۱۸۹۶ در آتن برگزار شد و دو و میدانی به عنوان نگین این بازیها به جهان بازگشت. تأسیس فدراسیون بینالمللی دو و میدانی (IAAF) در سال ۱۹۱۲ که امروزه با نام World Athletics فعالیت میکند، گام نهایی برای قانونمند کردن این ورزش در سطح جهانی بود.
مسابقات دو: سمفونی سرعت و استقامت
بخش دوها که روی پیست بیضیشکل ۴۰۰ متری برگزار میشود، قلب تپنده استادیوم است. این مسابقات به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
دوهای سرعت
این مسابقات شامل ۱۰۰ متر، ۲۰۰ متر و ۴۰۰ متر است. در اینجا ورزشکاران در تمام طول مسیر با حداکثر توان میدوند. دوی ۱۰۰ متر که کوتاهترین و محبوبترین ماده است، سریعترین انسان روی زمین را مشخص میکند. در این مادهها، واکنش سریع به صدای تپانچه استارت و قدرت انفجاری عضلات حرف اول را میزند. سیستم انرژی بدن در این مسابقات غیرهوازی است.
دوهای نیمهاستقامت و استقامت
این دسته شامل ۸۰۰ متر، ۱۵۰۰ متر، ۵۰۰۰ متر و ۱۰۰۰۰ متر است. برخلاف سرعت، در اینجا تاکتیک، مدیریت انرژی و ظرفیت هوازی (VO2 Max) تعیینکننده است. دوندگان باید بدانند چه زمانی پشت سر حریفان پنهان شوند تا انرژی ذخیره کنند و چه زمانی برای سبقت نهایی حمله کنند. کشورهای شرق آفریقا مانند کنیا و اتیوپی به دلیل ژنتیک و تمرین در ارتفاعات، حاکمان بلامنازع این بخش هستند.
دوهای با مانع
شامل ۱۱۰ متر با مانع (مردان)، ۱۰۰ متر با مانع (زنان) و ۴۰۰ متر با مانع است. ورزشکاران باید بدون کاهش سرعت و برهم خوردن ریتم گامبرداری، از روی موانع عبور کنند. برخورد با مانع خطا نیست اما سرعت دونده را به شدت کاهش میدهد.
دوهای امدادی
دوهای ۴ در ۱۰۰ متر و ۴ در ۴۰۰ متر تنها مواد تیمی در دو و میدانی هستند. چهار دونده باید چوب امدادی (Baton) را در منطقهای مشخص (زون تعویض) به دست نفر بعدی برسانند. افتادن چوب یا تعویض خارج از منطقه منجر به حذف تیم میشود.
مسابقات میدانی: نبرد با جاذبه و اینرسی
مسابقات میدانی در فضای داخلی پیست برگزار میشوند و به دو دسته پرشها و پرتابها تقسیم میگردند.
پرشها
پرش ارتفاع: عبور از روی میله افقی بدون انداختن آن. تکنیک فاسبری فلاپ (عبور با پشت) انقلابی در این رشته ایجاد کرد.
پرش با نیزه: ورزشکار با کمک یک نیزه بلند و انعطافپذیر از فایبرگلاس یا کربن، خود را به هوا پرتاب کرده و از روی مانعی در ارتفاع بسیار بالا (بیش از ۶ متر برای مردان) عبور میکند.
پرش طول: دویدن سریع و پرش به داخل چاله شن با هدف کسب بیشترین مسافت افقی.
پرش سهگام: شامل سه مرحله پیوسته (لیلی، قدم و پرش) است که فشار بسیار زیادی به مفاصل وارد میکند و نیازمند هماهنگی عصب و عضله بالایی است.
برای دریافت آموزش پرش های دو و میدانی به صفحه آموزش مراجعه نمایید.
پرتابها
پرتاب وزنه: پرتاب گوی فلزی سنگین (۷.۲۶ کیلوگرم برای مردان) با تکنیک خطی یا چرخشی.
پرتاب دیسک: پرتاب شیء بشقابیشکل با استفاده از نیروی گریز از مرکز حاصل از چرخش سریع در دایره پرتاب.
پرتاب چکش: پرتاب گوی فلزی متصل به سیم و دسته. خطرناکترین و قدرتیترین ماده پرتابی.
پرتاب نیزه: تنها ماده پرتابی که ورزشکار قبل از پرتاب مسیری را میدود تا شتاب بگیرد. نیزه باید با نوک به زمین برخورد کند تا رکورد ثبت شود.
مسابقات جادهای و ترکیبی
ماراتن: مسابقه دویدن در جاده به مسافت ۴۲ کیلومتر و ۱۹۵ متر. این ماده نمادینترین آزمون استقامت انسانی است که ریشه در افسانه سرباز یونانی، فیدیپیدس دارد.
پیادهروی سرعت: ورزشکاران باید مسافتهای طولانی (۲۰ یا ۳۵ کیلومتر) را طی کنند به شرطی که همیشه یک پایشان با زمین تماس داشته باشد.
دهگانه و هفتگانه: دشوارترین آزمون برای یافتن کاملترین ورزشکار. مردان در ۱۰ ماده و زنان در ۷ ماده طی دو روز رقابت میکنند و بر اساس جدول امتیازات ردهبندی میشوند.
اسطورهها و برترین ورزشکاران تاریخ دو و میدانی
تاریخ این ورزش پر از نامهایی است که مرزهای توانایی انسان را جابجا کردهاند. در ادامه برترینهای تاریخ به تفکیک تخصص معرفی میشوند:
یوسین بولت (Usain Bolt) – جامائیکا
تخصص: دوهای سرعت (۱۰۰ و ۲۰۰ متر)
توضیحات: معروف به سریعترین انسان تاریخ. بولت با ثبت رکورد ۹.۵۸ ثانیه در ۱۰۰ متر و ۱۹.۱۹ ثانیه در ۲۰۰ متر، رکوردهایی را خلق کرد که دستنیافتنی به نظر میرسند. او با کسب ۸ مدال طلای المپیک و کاریزمای بینظیرش، محبوبترین چهره تاریخ دو و میدانی است.
پاوو نورمی (Paavo Nurmi) – فنلاند
تخصص: دوهای نیمهاستقامت و استقامت
توضیحات: ملقب به پرنده فنلاندی. او در دهه ۱۹۲۰ میلادی بر دنیای دو و میدانی حکمرانی میکرد و موفق به کسب ۹ مدال طلای المپیک شد. نورمی به دلیل استفاده از کرونومتر در تمرینات و روشهای علمی مدرن برای زمانبندی گامها پیشگام بود.
کارل لوئیس (Carl Lewis) – ایالات متحده آمریکا
تخصص: دوهای سرعت و پرش طول
توضیحات: یکی از معدود ورزشکارانی که در یک دوره المپیک (۱۹۸۴) توانست در ۴ ماده (۱۰۰ متر، ۲۰۰ متر، پرش طول و ۴ در ۱۰۰ متر) طلا بگیرد و شاهکار جسی اوونز را تکرار کند. او مجموعاً ۹ طلای المپیک در کارنامه دارد و به عنوان ورزشکار قرن توسط کمیته بینالمللی المپیک انتخاب شد.
الیود کیپچوگه (Eliud Kipchoge) – کنیا
تخصص: ماراتن
توضیحات: پادشاه بلامنازع ماراتن و فیلسوف دوندگان. او اولین انسانی است که توانست ماراتن را در زمانی زیر ۲ ساعت (در شرایط آزمایشگاهی) طی کند. کیپچوگه با دو طلای المپیک و چندین قهرمانی در ماراتنهای برلین و لندن، نماد استقامت و نظم ذهنی است.
یلنا ایسینبایوا (Yelena Isinbayeva) – روسیه
تخصص: پرش با نیزه
توضیحات: ملکه پرش با نیزه جهان که ۲۸ بار رکورد جهانی این رشته را شکست. او اولین زنی بود که توانست از مانع ۵ متری عبور کند. تسلط او بر این رشته به حدی بود که تا سالها هیچ رقیبی توان نزدیک شدن به رکوردهای او را نداشت.
هایله گبرسلاسی (Haile Gebrselassie) – اتیوپیتخصص: استقامت (۵۰۰۰ و ۱۰۰۰۰ متر و ماراتن)
توضیحات: او با شکستن ۲۷ رکورد جهانی در مسافتهای مختلف، یکی از نوابغ تاریخ ورزش است. لبخند همیشگی و گامهای ریز و سریع او، الگوی نسل جدید دوندگان آفریقایی شد.
آلیسون فلیکس (Allyson Felix) – ایالات متحده آمریکا
تخصص: دوهای سرعت (۲۰۰ و ۴۰۰ متر)
توضیحات: پرافتخارترین زن در تاریخ دو و میدانی المپیک و مسابقات جهانی. او با کسب ۱۱ مدال المپیک (شامل ۷ طلا)، الگویی برای تداوم قهرمانی و بازگشت موفق به ورزش پس از دوران بارداری بود.
یان ژلژنی (Jan Železný) – جمهوری چک
تخصص: پرتاب نیزه
توضیحات: بزرگترین پرتابگر نیزه تاریخ که سه مدال طلای المپیک و سه قهرمانی جهان را در کارنامه دارد. رکورد جهانی او (۹۸.۴۸ متر) که در سال ۱۹۹۶ ثبت شد، همچنان پابرجاست و با تکنیک منحصربهفرد و سرعت دست خارقالعادهاش شناخته میشود.
جسی اوونز (Jesse Owens) – ایالات متحده آمریکا
تخصص: دوهای سرعت و پرش طول
توضیحات: فراتر از ورزش، او یک نماد تاریخی است. اوونز در المپیک ۱۹۳۶ برلین و در مقابل دیدگان آدولف هیتلر، با کسب ۴ مدال طلا نظریه نژادپرستانه برتری نژاد آریایی نازیها را باطل کرد و به قهرمانی برای تمام بشریت تبدیل شد.
نتیجهگیری
دو و میدانی ویترینی از تکامل فیزیکی انسان است. این ورزش با سادگی ذاتی خود که نیاز به تجهیزات پیچیدهای ندارد، در دسترسترین ورزش جهان محسوب میشود. از زمینهای خاکی آفریقا تا مدرنترین استادیومهای اروپا، زبان دویدن و پریدن برای همه یکسان است. تاریخچه دو و میدانی به ما نشان میدهد که انسان همواره در تلاش برای شکستن مرزها بوده است و رکوردهایی که امروز غیرممکن به نظر میرسند، فردا توسط نسل جدیدی از قهرمانان شکسته خواهند شد.
